Cảm xúc và các loại cảm xúc

Cảm xúc có ảnh hưởng mạnh mẽ đến cuộc sống hàng ngày. Chúng ta đưa ra quyết định dựa trên việc chúng ta vui, giận, buồn, chán hay thất vọng. Chúng ta hành động và quyết định dựa trên những cảm xúc tác động đến mình. Hiểu được các loại cảm xúc có thể giúp chúng ta định hướng cuộc sống một cách dễ dàng và ổn định hơn.

Cảm xúc là gì?

Trong cuốn sách “Tâm lí học khám phá”, các tác giả Don Hockenbury và Sandra E. Hockenbury cho rằng cảm xúc là một trạng thái tâm lí phức tạp bao gồm ba thành phần riêng biệt: trải nghiệm chủ quan, phản ứng sinh lí và phản hồi hành vi rõ ràng.

Ngoài việc chúng ta cố gắng xác định cảm xúc là gì, các nhà nghiên cứu cũng đã cố gắng xác định và phân loại các loại cảm xúc thành các loại khác nhau. Những mô tả và thông tin chi tiết đã thay đổi theo thời gian.

Năm 1972, nhà tâm lí học Paul Ekman gợi ý rằng có sáu cảm xúc cơ bản phổ biến khắp các nền văn hóa của con người: sợ hãi , ghê tởm, tức giận, ngạc nhiên, hạnh phúc và buồn bã. Ví dụ, một người cảm thấy hạnh phúc khi họ nhận được tin vui. Một người cảm thấy sợ hãi khi họ bị đe dọa.

Vào những năm 1980, Robert Plutchik đã đưa ra một hệ thống phân loại các loại cảm xúc được gọi là mô hình “bánh xe cảm xúc”. Mô hình này đã chứng minh các cảm xúc khác nhau có thể được kết hợp với nhau, giống như cách một hoạ sĩ trộn các màu cơ bản để tạo ra các màu khác nhau.

Plutchik đề xuất tám khía cạnh cảm xúc chính: hạnh phúc so với nỗi buồn, tức giận so với sợ hãi, tin tưởng so với ghê tởm và bất ngờ so với dự đoán. Những cảm xúc này sau đó có thể được kết hợp để tạo ra những cảm xúc khác (chẳng hạn như hạnh phúc + mong đợi = phấn khích).
Năm 1999, Ekman mở rộng danh sách của mình bao gồm một số cảm xúc cơ bản khác và thêm một số cảm xúc bao gồm bối rối, phấn khích, khinh thường, xấu hổ, tự hào, hài lòng và thích thú.

Xem thêm: Cách để làm chủ cảm xúc | Làm thế nào làm chủ được cảm xúc của chính mình?

Các yếu tố chính của các loại cảm xúc

Để hiểu rõ hơn cảm xúc là gì, chúng ta hãy tập trung vào ba yếu tố chính của chúng, được gọi là trải nghiệm chủ quan, phản ứng sinh lí và phản hồi hành vi.

Trải nghiệm chủ quan

Dù các loại cảm xúc mang tính phổ thông, có ở khắp nơi trên thế giới không kể các khác biệt về văn hóa, các nhà nghiên cứu vẫn cho rằng việc trải qua một cảm xúc nào đó vẫn mang tính chủ quan cao.

Ta có thể xác định và gắn mác rõ ràng cho các cảm xúc như “giận”, “buồn” hoặc “vui vẻ”, tuy nhiên, trải nghiệm riêng của từng người đối với mỗi cảm xúc này lại mang tính đa chiều. Lấy ví dụ với cơn giận dữ, có phải lúc nào người ta cũng giận như nhau? Trải nghiệm của mỗi người sẽ dao động từ trạng thái chỉ hơi phật ý đến nổi cơ tanh bành.

Thêm vào đó, chúng ta không phải lúc nào cũng chỉ có đơn thuần 1 cảm xúc. Ta vẫn thấy hiện tượng các loại cảm xúc đan xem tùy vào mỗi sự kiện hoặc tình huống. Kết hôn hoặc có con là những trải nghiệm có thể làm con người ta trải nghiệm một loạt các cảm xúc từ vui mừng đến lo lắng. Các cảm xúc này có thể xuất hiện cùng lúc hoặc theo thứ tự lần lượt.

Phản ứng sinh lý

Nếu bạn đã từng cảm thấy dạ dày chộn rộn khi lo lắng hoặc đánh trống ngực vì sợ, bạn sẽ thấy cảm xúc có thể gây ra các phản ứng mạnh mẽ thế nào. Nhiều phản ứng của cơ thể khi bạn có một cảm xúc nào đó, ví dụ như mồ hôi bàn tay, tim đập thình thịch, hoặc thở dốc được điểu khiển bởi hệ thần kinh giao cảm, một phân nhánh của hệ thần kinh tự chủ.

Hệ thần kinh tự chủ là cơ quan điều khiển các phản ứng không tự chủ như lưu lượng máu và sự tiêu hóa. Hệ thần kinh giao cảm đảm trách điều khiển các phản ứng chống trả hay bỏ chạy của cơ thể. Khi đối diện với một mối nguy cơ, các phản ứng này sẽ tự động giúp cơ thể chuẩn bị bỏ chạy khỏi mối nguy hiểm đó hoặc đối đầu với nó.

Các nghiên cứu trước đây về mặt sinh lí học của các loại cảm xúc chỉ hướng đến các phản ứng tự chủ này, nhưng các nghiên cứu gần đây đã tập trung vào cả vai trò của não bộ lên những cảm xúc ấy. Kết quả chụp quét não đã chỉ ra rằng hạch hạnh nhân, một bộ phận của hệ viền, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các cảm xúc nói chung và sự sợ hãi nói riêng. Hạch hạnh nhân là một cấu trúc nhỏ hình hạnh nhân có liên quan đến các trạng thái mang tính động lực (như đói, khát) cũng như trí nhớ và cảm xúc. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp chụp não và xác nhận rằng khi cho một người xem một hình ảnh đáng sợ, hạch hạnh nhân này sẽ được kích hoạt. Hạch hạnh nhân tổn thương sẽ làm suy yếu các phản ứng sợ hãi ở chủ thể.

Phản hồi hành vi

Thành tố cuối cùng có lẽ là thứ quen thuộc với bạn nhất – hình thức thể hiện thực sự của cảm xúc.

Chúng ta dành ra một khoảng thời gian đáng kể để lí giải biểu hiện cảm xúc của những người xung quanh. Khả năng nắm bắt chính xác biểu hiện cảm xúc được các nhà tâm lí học gọi là “Trí thông minh cảm xúc” và các biểu hiện này đóng vai trò quan trọng trong tổng thể ngôn ngữ cơ thể của con người.

Các nhà nghiên cứu tin rằng chúng ta có nhiều biểu hiện chung giống nhau, ví dụ nụ cười thể hiện niềm vui/sự hài lòng, hay một cái nhăn mặt thể hiện sự buồn bực hoặc khó chịu.

Các quy luật văn hóa cũng đóng vai trò lớn trong cách ta thể hiện và nắm bắt cảm xúc của con người. Ví dụ như ở Nhật Bản, người ta thường trưng ra khuôn mặt sợ hãi hoặc chán ghét khi có một quan chức chính quyền xuất hiện.

Cảm xúc với Tâm trạng

Trong ngôn ngữ hằng ngày, người ta thường sử dụng từ “cảm xúc” và “khí sắc” (tâm trạng) hoán đổi lẫn nhau, nhưng trong thực tế các nhà tâm lí học đã phân loại sự khác biệt của 2 từ này.

Vậy chúng khác nhau ở điểm nào? Cảm xúc thường tổn tại trong thời gian ngắn, nhưng mãnh liệt. Lí do tạo ra cảm xúc mang tính rõ ràng và dễ xác định. Ví dụ sau khi bất đồng ý kiến về chính trị với một người, bạn có thể cảm thấy giận dữ trong một khoảng thời gian ngắn.

Trong khi đó, tâm trạng thì thường nhẹ hơn, nhưng lại kéo dài. Trong nhiều trường hợp, tâm trạng không có lí do cụ thể. Ví dụ, bạn có thể cảm thấy u ám trong nhiều ngày liền không vì bất cứ lí do gì.

Người dịch: Tâm lí gia Nguyễn Trần Phước

Nguồn: VeryWell Mind.
Nguồn bài viết gốc: Kendra Cherry, 2022, Emotions and Types of Emotional Responses

Văn phòng tham vấn tâm lí trên mây của Dự án Bảo hiểm sức khoẻ tinh thần xác định tầm nhìn và sứ mệnh của mình, hướng đến việc xây dựng môi trường học đường lành mạnh, hỗ trợ học sinh – phụ huynh – giáo viên nhận biết và phòng ngừa các khó khăn tâm lí.

Chúng tôi luôn muốn trở thành người bạn đồng hành chăm sóc sức khỏe tinh thần và bảo vệ tương lai của thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay và cả mai sau.

Mọi thắc mắc xin liên hệ:

• Email: tamlyhocduong@major.edu.vn
• Fanpage: https://www.facebook.com/phongtamlitrenmay/
• Hotline: 0905.723.209
• Đăng ký tham vấn tâm lý: TẠI ĐÂY